Σκέψεις για τις λέξεις

Μια λέξη είναι σαν  σκανδάλη.

Όταν πιέζεται, απελευθερώνει μια πελώρια αφθονία σκέψεων.

Ειδικά σε γλώσσες πλούσιες, όπως η ελληνική.

Ακολουθούμε αυτή την περιπέτεια, ανιχνεύοντας κάθε φορά μια λέξη.



Τράπεζες – (Τετάρτη 30 Ιανουαρίου 2016)

Στην δεκαετία του '60, δεν γνωρίζω για αργότερα ή για νωρίτερα, οι μαθητές των Δημοτικών είχαν λιώσει πολλά μολύβια ώστε να γράφουν εκθέσεις με τίτλο: «Τα αγαθά της αποταμιεύσεως». Κάθε 31η Οκτωβρίου, αυτό, που ήταν η παγκόσμια μέρα της Αποταμίευσης. Και δώστου κουμπαράδες και γουρουνάκια και τα εργατικά μυρμήγκια και τους τεμπέληδες τραγουδιάρηδες τζίτζικες, να κοσμούν τις παραστάσεις των νεοεισαχθέντων στο σχολικό κουβάρι και στο ανηφόρι της ζωής.

Ήταν το σμίλευμα μιας συνείδησης και πιο πίσω, στο φόντο, ήταν η Τράπεζα. Το ίδρυμα που σου φυλάει τις καταθέσεις, που σου δίνει κάτι για αυτές, που στην ανάγκη σου, πάνω, σε δανειοδοτεί. Για να σπείρεις το χωράφι σου, για να βοηθήσεις το μαγαζί σου, να φτιάξεις το σπίτι σου. Έτσι καταλαβαίναμε.

Oι τράπεζες στεγάζονται σε επιβλητικά ή σε μοδάτα κτίρια. Εκεί εργάζονται τραπεζικοί. Διοικούνται από τους τραπεζίτες. Κι όπως έχουν γνωμοδοτήσει πιο ανοιχτομάτηδες από μας: «Ο τραπεζίτης, είναι ένας τύπος που σας δανείζει την ομπρέλα του όταν ο ήλιος λάμπει, αλλά τη θέλει πίσω, το λεπτό που αρχίζει να βρέχει».
Κάποιος άλλος το είδε ακόμα πιο επιθετικά: «Ο καλός τραπεζίτης είναι σαν το καλό τσάι. Μπορεί να εκτιμηθεί μόνον  μέσα στο καυτό νερό».
Ακόμα πιο  αιχμηρός στο θέμα εμφανίζεται ο Bertolt Brecht καθώς διερωτάται: «Τι είναι η ληστεία μιας τράπεζας, μπροστά στην ίδρυσή της;»

Όποια και να είναι η απάντηση, απ΄ όσα μας λένε οι Ιστορικοί, οι Τράπεζες, με την ευρύτερη έννοια του όρου υπήρχαν, παρείχαν υπηρεσίες παλαιόθεν. Στην ερώτηση πόσο παλαιόθεν, η απάντηση είναι ότι

Read more...
 
Επιστολή – (Κυριακή 17 Μαίου 2015)

Σε μια μέρα, έλαβα δυο «γράμματα». Να μια λέξη σχεδόν ξεχασμένη. Γράμμα - επιστολή.
Οι μόνοι, σχεδόν, φάκελοι που φθάνουν στα σπίτια είναι λογαριασμοί. Λογαριασμοί, ειδοποιητήρια, προσφορές. Απαιτήσεις, γενικώς. Πράγματα τυποποιημένα, επίμονα, ψυχρά, μα και αδιάφορα, όταν δεν είναι ενοχλητικά.

Η κλασική επιστολογραφία: «το αυτό επιθυμώ δι΄ υμάς» έχει εκλείψει. Ο 21ος αιώνας, ήρθε φουριόζος με τα e-mail, με την ψηφιακή τεχνολογία του, προσφέροντας την δυνατότητα, της αποστολής ενός μικρού ή μεγάλου κειμένου, μιας εικόνας, ενός μουσικού αρχείου, στην άλλη άκρη της γής, σε δευτερόλεπτα, αλλά αφαίρεσε στο σύνολό της, την νοσταλγία του αληθινού ταχυδρομείου. Όπως ακριβώς και η ψηφιακή τεχνολογία αφαίρεσε το μαγικό τρόπο που αναδυόταν μια μαυρόσπρη εικόνα πάνω στο φωτογραφικό χαρτί, βυθισμένο στα χημικά.


Με το email δεν μπορεί το κορίτσι να στείλει στον αγαπημένο της φαντάρο, ένα ρυζόχαρτο ποτισμένο στο άρωμα που την περιβάλει, ούτε το αποτύπωμα των κραγιοναρισμένων χειλιών της.

Προκειμένου να διαβάσεις το «γράμμα», δεν έχεις ανάγκη από ηλεκτρικό, από Η.Υ., από έξυπνο κινητό. Ακούς τον ήχο του φακέλου που σκίζεται, το ξεδίπλωμα του χαρτιού και διαβάζεις το ιδιόχειρο κείμενο του αποστολέα.
Ήταν και εκείνη η προσμονή, ήρθε; Όχι ακόμα. Ίσως αύριο. Κι’ άνοιγες γεμάτος περιέργεια το κουτί του ταχυδρομείου. Πόσα γράμματα δεν έκαναν, τόσους ανθρώπους να κλάψουν; Είτε από χαρά, είτε από πίκρα.

Δεν προπαγανδίζω την ανωτερότητα των γραμμάτων. Θυμάμαι μοναχά το ξεχασμένο, αυτό, καθεστώς. Το γραφικό χαρακτήρα, που ήξερες σε ποιόν ανήκε, τις σφραγίδες του ταχυδρομείου, τα γραμματόσημα, το χρώμα του φακέλου. Ήταν ένα είδος τέχνης. Όλη αυτή η σύνθεση.

Read more...
 
Ελπίδα – (Τετάρτη 7 Ιανουαρίου 2015)

Έχοντας, παρά μια εβδομάδα, τρία χρόνια να προσθέσω κείμενο σε τούτη την ενότητα, συνυπολογίζοντας τις προσμονές που υπάρχουν με την έλευση του νέου έτους αλλά και τις επικείμενες εθνικές εκλογές, σκέφθηκα ότι η λέξη ελπίδα, φαντάζει επίκαιρη όσο ποτέ.

Κυρίως διότι όπως το διετύπωσε ο Θαλής ο Μιλήσιος: «Τι κοινότατον; Ελπίς. Και γαρ οις άλλο μηδέν, αύτη παρέστη». (Τι το πιο συνηθισμένο; Η ελπίδα. Ακόμα και όλα έχουν χαθεί, αυτή μένει).

Εικοσι και έξι αιώνες αργότερα ο Φρειδερίκος Νίτσε το είδε ολότελα διαφορετικά: «Η ελπίδα είναι το χειρότερο κακό, γιατί παρατείνει τα βάσανα των ανθρώπων.»

Κάπου ανάμεσα , χρονικά, ο Δάντης, με την επιγραφή στην είσοδο της κόλασης, από τη «Θεία Κωμωδία», δεν άφησε πολλά περιθώτια αισιοδοξίας: «Αφήστε κάθε ελπίδα, εσείς που μπαίνετε»

Πέρα από τις θρησκευτικού περιεχομένου απειλές, της μετά θάνατον ζωής, δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι η ελπίδα κρατάει ανοικτές τις υποθέσεις και πριν το μοιραίο! Ως εκ τούτου ο Βοναπάρτης συνέλαβε αμέσως ότι οι ηγέτες δεν είναι, παρά έμποροι ελπίδας. Μέχρι τις 25 τρέχοντος, σε αυτόν τον τόπο η προσφορά της ελπίδας θα πάρει τις μεγαλύτερες τιμές της. Πιθανότατα χωρίς αντίκρυσμα, αλλά αυτή θα είναι μια άλλη ιστορία.

Read more...
 
Χρήμα (15.01.2012)

Στη δύνη της ύφεσης, στον τρόμο του αύριο που έχει περιπέσει η ελληνική κοινωνία τα τελευταία δύο χρόνια, αυτό που όλοι επιδιώκουν είναι το χρήμα.

Το κυνηγά ο δημόσιος τομέας ώστε να θρέψει το μόρφωμα που τόσες δεκαετίες δημιουργεί, το επιδιώκουν οι τράπεζες για να δικαιώσουν την ύπαρξή τους, το ποθεί το χρηματιστήριο για να συνεχίσει να ρολάρει η θεωρία του λαϊκού καπιταλισμού και το έχουν ανάγκη οι πολίτες ώστε να επιζήσουν.

Το χρήμα βέβαια, ανέκαθεν υπήρξε στόχος, κίνητρο, έπαθλο, αγαθό και κατάρα μαζί. Σχεδόν το ίδιο και η απουσία του. “Στην έλλειψή του χρήματος εστιάζεται η ρίζα όλων των κακών” κατέληξε ο G.B. Shaw.

Μεγάλη συζήτηση πάντα μπορεί να γίνει για το ποιός έχει τα χρήματα.

Μια θεοκρατική άποψη για αυτό το θέμα έχει η D. Parker:

Αν θες να μάθεις τι άποψη έχει ο Θεός για το χρήμα, πρόσεξε σε ποιους τα έδωσε”.

Το χρήμα υπάρχει παντού; Μια απάντηση δίνει ο R. Graves ισχυριζόμενος πως:

Read more...
 
Ψέμα (22.10.2011)

Είναι βαρύ το φορτίο της λέξης ψέμα και μηδενική η ανοχή της κοινωνίας απέναντι του. Ακόμα περισσότερο στους φορείς του. Είναι μια συνθήκη που σχεδόν όλοι φροντίζουν να γίνει αντιληπτή από τις πρώτες στιγμές της συνειδητής ζωής. Μολοντούτο υπήρχε, υπάρχει και κατά πως φαίνεται θα υπάρχει σαν ένα δομικό στοιχείο του ατελούς ανθρώπου, σαν μια ένδειξη του πολιτισμού του.

Ο Σοφοκλής είχε ισχυριστεί πως: «Κανένα ψέμα δεν αντέχει στο χρόνο», ενώ 25 αιώνες αργότερα στον ίδιο χώρο με την ίδια γλώσσα, ο θυμόσοφος λαός διατυπώνει το γνωμικό πως «ο κλέφτης και ο ψεύτης το πρώτο χρόνο χαίρονται». Βεβαίως η πρόσφατη πολιτική μας ιστορία δεν συνάδει απολύτως, αλλά όπως αναφέρει και μια αραβική παροιμία: «Προσέξτε! Κάποιοι ψεύτες λένε τις αλήθειες».

Read more...
 
Ζήλια (29.09.2011)

Δεν υπάρχουν και πολλοί τρόποι να αντιμετωπίσεις τη ζήλια. Ο πιο ενδεδειγμένος είναι, πιθανότατα, να την τοποθετήσεις ανάμεσα στην πάθηση και το ανίατο νόσημα.

Σε κάθε περίπτωση δεν είναι «υψηλόν» συναίσθημα. Μολοντούτο, στην Ελληνική γλώσσα, συμπεριφορά, υπάρχει και ένα είδος περήφανης, αλτρουιστικής, λαμπρής «ζήλιας» που συνοδεύεται με ένα αυθόρμητο, ειλικρινές χαμόγελο απότοκο μιας ανοικτής ψυχής και εκφράζεται συνήθως με μια αποδοχή του τύπου: «Σε ζηλεύω ρε μπαγάσα» για κάτι που έκανε ο άλλος, αλλά εσύ το χαίρεσαι εξ’ ίσου.


Είναι η υγιής, η «καλή» ζήλια. Στο αντίποδα υπάρχει και ο φθόνος. Η πιο σκοτεινή, η πλέον άρρωστη μορφή.

Εντοπισμένη από την αρχαιότητα, απασχόλησε ευθύς εξ’ αρχής τα πιο εκλεκτά μυαλά. «Όπως η σκουριά τρώει το σίδερο, έτσι και ο φθόνος καταστρέφει τον φθονερό». Είπε ο εγκρατής, ασκητικός, Κυνικός Αντισθένης.

Το φάσμα της ζήλιας είναι μεγάλο. Για την επιτυχία του Άλλου, για την ισχύ του Άλλου, όπου το ζητούμενο δεν είναι απαραίτητα η ισχύς που δεν έχεις εσύ, αλλά το γεγονός ότι την έχει ο συγκεκριμένος Άλλος.

Βεβαίως, υφίσταται και η ερωτική ζήλια. Το να θέλεις κάποιον, κάποια που δεν σε θέλει ή ακόμα χειρότερα που σε περιφρονεί. Ζώντας στις απαρχές της Pax Romana, ο ποιητής Οβίδιος, το αποτύπωσε με ακρίβεια. «Η αγάπη που τρέφεται με ζήλια, πεθαίνει με τρόπο οδυνηρό.»

Οι αιώνες κυλούσαν πάνω στα ανθρώπινα έργα αλλά η ζήλια

Read more...
 
Θρησκείες (17.07.2011)

Η αδυναμία το ανθρώπου να κατανοήσει τη φύση, ο φόβος για αυτό που του συμβαίνει, χωρίς τη δική του συμμετοχή, τον ανάγκασαν να αναζητήσει την ανακούφισή του, από τα πρώτα του βήματα της παρουσίας του στον πλανήτη, στο θρησκευτικό καταφύγιο.

Είτε στην ανατολή, είτε στη δύση, σε κάθε κοιτίδα πολιτισμού οι θρησκείες είχαν τεράστιο ρόλο στη ροή του πολιτισμού. Με τρόπο κυνικό αλλά ακριβή το περιέγραψε και ο Κορσικανός πολέμαρχος, ενίοτε αποκαλούμενος και Μέγας, Ναπολέων:

«Η κοινωνία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την οικονομική ανισότητα, και η οικονομική ανισότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη θρησκεία.»

Βρισκόμαστε ήδη στον 19ο αιώνα και η Ναπολεόντεια ρήση αποκαλύπτει το ρόλο της θρησκείας και ως εργαλείο εξουσίας.

Δεν ήταν ο πρώτος που συνέλαβε το σύστημα. Προηγήθηκε ο Σενέκας 19 αιώνες νωρίτερα: «Η θρησκεία θεωρείται από το λαό αληθινή, από τους σοφούς ψεύτικη και από τους ηγεμόνες χρήσιμη»

Κάτι περισσότερο από μισό αιώνα μετά το θάνατο του Βοναπάρτη γεννήθηκε ο Μαχάτμα Γκάντι που βίωσε στο πετσί του, την απανθρωπιά της βρετανικής αποικιοκρατίας και επί του θέματος είπε:

«Αυτοί που λένε πως η θρησκεία δεν έχει σχέση με την πολιτική, δεν ξέρουν τι είναι η θρησκεία.»

Read more...
 
Ηθική (06.06.2011)

Ίσως μαζί με την Ελευθερία και την Αγάπη να είναι οι πλέον ταλαιπωρημένες λέξεις. Ενδεχομένως μάλιστα να είναι η περισσότερο ελατή, η πιο όλκιμη απ’ όλες. Συχνά αλλάζει σχήμα και περιεχόμενο ανάλογα με αυτούς που την επιβάλλουν ή την εκμεταλλεύονται.

«Ηθική είναι απλώς η στάση που υιοθετούμε απέναντι σε ανθρώπους, τους οποίους αντιπαθούμε προσωπικά» διατείνεται στον «Ιδανικό σύζυγο» ο Oscar Wilde.

«Το μόνο που γνωρίζω είναι πως όταν κάνεις κάτι ηθικό, μετά αισθάνεσαι όμορφα και όταν κάνεις κάτι ανήθικο, μετά αισθάνεσαι άσχημα», διατύπωσε ο Ernest Hemingway που πριν μισό αιώνα νωρίτερα έθετε τέρμα στη ζωή του με ιδιαίτερα βίαιο τρόπο.

Στην διμορφία της ηθικής αναφέρθηκε άλλο ένα έξοχο και πολυσχιδές μυαλό. Φιλοσοφημένα μαθηματική και με κοινωνικές ανησυχίες η σκέψη του Bertrand Russell άφησε το στίγμα της και σε αυτό σημείο. «Έχουμε, πράγματι, δύο είδη της ηθικής δίπλα – δίπλα . Η μία είναι εκείνη που κηρύττουμε αλλά δεν εφαρμόζουμε. Η άλλη είναι εκείνη που εφαρμόζουμε αλλά σπάνια κηρύττουμε».

Ανατρεπτικός ως συνήθως ο Friedrich Nietzsche,εκφράζει τη δική του άποψη

«Η ηθική είναι η καλύτερη από όλες τις επινοήσεις για να σέρνει την ανθρωπότητα από τη μύτη», και σαν μην ησύχασε ο Γερμανός φιλόσοφος ψάχνοντας για τις ρίζες της αποφαίνεται: «Ο φόβος, είναι η μητέρα της ηθικής»

Read more...
 
Φαντασία (25.05.2011)

Όταν πριν από 43 χρόνια, κατά τη διάρκεια του Παρισινού Μάη, ξηλώνονταν οι πλίνθοι από τους δρόμους γύρω από το Cartier Latin, προφανώς δεν γινόταν για να διαπιστωθεί αν το σύνθημα «Η παραλία είναι κάτω από το πεζοδρόμιο» ήταν ακριβές, αλλά για να χρησιμοποιηθούν τα «πυρομαχικά», στη σύγκρουση με το κατεστημένο, στην προσπάθεια να επιβάλουν ένα άλλο σύνθημα. Εκείνο που ήθελε να εγκαθιδρύσει την «Φαντασία στην εξουσία».

Το γεγονός ότι δεν έγινε μπορετό ούτε τότε, σημαίνει ότι το τρέχον επίπεδο του ανθρώπινου πολιτισμού ήταν και παρέμεινε αρκετά χαμηλό ώστε να αφομοιώσει τέτοιες πρακτικές.

«Η λογική σε μεταφέρει από το σημείο Α στο σημείο Β. Η φαντασία σε πάει παντού», διατείνεται ο Einstein ενώ ο Wilde το προχωρεί σε πιο περίπλοκα μονοπάτια ισχυριζόμενος πως « εκείνοι που αγαπούν μια φορά είναι ρηχοί. Αυτό που εκείνοι αποκαλούν ως πίστη ή αφοσίωση εγώ το βαφτίζω είτε ως λήθαργο λόγω των εθίμων, είτε ως έλλειψη φαντασίας.»

Οι παραστάσεις της φαντασίας πέρα από το ότι αποτελούν αντικείμενο έρευνας της κλασσικής ψυχολογίας, είναι το πεδίο όπου ξεδιπλώνουν με την μεγαλύτερη χάρη και άνεση οι καλλιτέχνες τα τάλαντά τους.

«Αν θέλω να δω, κλείνω τα μάτια μου» έχει πει o Paul Gauguin, «Οτιδήποτε μπορείς να φανταστείς, υπάρχει» πίστευε ο Picasso, ενώ ο Francisco Goya την περιγράφει ως: «την μητέρα των τεχνών, την πατρίδα των θαυμάτων.»

Ο Da Vinci περιορίζεται στο ερώτημα: «Γιατί τα μάτια μας βλέπουν καθαρότερα στα όνειρα απ’ ότι η φαντασία μας όταν είμαστε ξύπνιοι;»

Read more...
 
Αλήθεια (05.05.2011)

Τεράστιο και συχνά ασήκωτο το βάρος της αλήθειας, ορίζει σε ένα μεγάλο βαθμό την πορεία της ανθρωπότητας. Όταν μπόρεσε να το αντέξει προχώρησε. Όταν υποχώρησε ή ακόμα χειρότερα κρύφτηκε κάτω από αυτό το βάρος, δυσλειτούργησε. Ίσως διότι όπως έχει διατυπώσει και ο Oscar Wilde : «Η αλήθεια είναι σπάνια αγνή και ποτέ απλή».

Σε πλήρη αντίθεση πάντως, με τις θέσεις του Ιρλανδού και 24 αιώνες ενωρίτερα, ο Αισχύλος μας είπε πως: «Απλά γαρ έστι της αληθείας έπη». Ένας από τους τρεις μεγαλύτερους τραγικούς του αρχαίου κόσμου, ένας πολεμιστής που συμμετείχε στην μάχη του Μαραθώνα, στις ναυμαχίες του Αρτεμισίου και της Σαλαμίνας ήταν δύσκολο να μας δώσει άλλη εικόνα για την αλήθεια, έτσι που έζησε και δημιούργησε, κάτω από το Αττικό φως.

Ότι, η αλήθεια, θα δυσκολευόταν να βρει καθολική αποδοχή στην ανθρώπινη πρακτική έγινε γρήγορα κατανοητό. Στάθηκε εμπόδιο απέναντι σε ισχυρούς παράγοντες της ζωής. Ο Λέον Τολστόι το εξέφρασε λογοτεχνικά και ανθρώπινα: «Όλοι μας αγαπάμε την αλήθεια, αλλά οι περισσότεροι αγαπάμε πιο πολύ το συμφέρον.»

Εξ ορισμού απαιτεί θυσίες και μάχες για την εδραίωσή της, γεγονός που επεσήμανε γλαφυρά, ο βαθιά απαισιόδοξος Αρθούρος Σοπενάουερ: «Κάθε αλήθεια περνάει από τρία στάδια. Πρώτα γελοιοποιείται. Μετά βρίσκει σφοδρή αντίθεση. Και στο τέλος θεωρείται αυτονόητη».

Στο ίδιο μήκος κύματος και ο Βολταίρος, μια από τις σημαντικότερες μορφές του Διαφωτισμού, μας διαφώτισε αρκετά λέγοντας: «Η αλήθεια είναι ένα φρούτο που μπορούμε να το μαζέψουμε όταν είναι πολύ ώριμο».

Read more...