Η Ελλάδα διάγει το δεύτερο χειμώνα της Κατοχής. Έχει ήδη γνωρίσει το ζόφο του προηγούμενου έτους, θρηνώντας δεκάδες χιλιάδες νεκρών από τον Μεγάλο Λιμό. Πείνα, μαύρη αγορά, εκτελεστικά αποσπάσματα και δωσίλογοι αποτελούν τα στοιχεία της καθημερινότητας στην Γερμανοκρατούμενη μαρτυρική Αθήνα στα τέλη του Φλεβάρη του '43.

Τότε, στις 27/2ου, πεθαίνει, στα 84 του, ο Κωστής Παλαμάς. Ο Γιώργος Θεοτοκάς θα σημειώσει στα περίφημα Τετράδια ημερολογίου: «Νόμιζε κανείς πως έβλεπε μπροστά του πεθαμένον μισόν αιώνα ελληνικής ζωής».

Ο Μark Μazower, στην «Ελλάδα του Χίτλερ» μας λέγει πως παρόλο που δεν είχε γίνει δημόσια αναγγελία, παρά μόνον ένα σημείωμα είχε αναρτηθεί στο βιβλιοπωλείο του Ελευθερουδάκη, την επομένη μέρα, συγκεντρώθηκε ένα τεράστιο πλήθος στο πρώτο νεκροταφείο. Όταν ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός ολοκλήρωσε ένα σύντομο πατριωτικό αποχαιρετιστήριο λόγο, ήρθε η σειρά του Άγγελου Σικελιανού.

«Χλωμός, σχεδόν σαν δαιμονισμένος» σηκώθηκε και έβγαλε από τα μύχια της ψυχής του το:

Δεν έχω καταφέρει να διακριθώ για τον φιλογερμανισμό μου. Αντίθετα, συχνά έχω συγκεντρώσει πυρά, για κάποιον υφέρποντα αντιγερμανισμό μου. Πυρά φίλια τις περισσότερες φορές, από ανθρώπους που εκτιμώ και φαντάζομαι με εκτιμούν. Από ανθρώπους που σπούδασαν, εργάστηκαν, εκεί, ή είχαν τέλος πάντων, πολύ μεγαλύτερη δόση γερμανισμού απ' ότι η ταπεινότητά μου. Ως εκ τούτου η γνώμη τους είναι κατ' αρχάς σεβαστή και η συζήτηση μπορεί να απλωθεί ευχάριστα.

Στις επαγγελματικές συναντήσεις με Γερμανούς/ίδες, όταν ολοκληρώνεται το κατεξοχήν υπηρεσιακό και σοβαρό κομμάτι, ακολουθεί ένα δείπνο όπου στις πρώτες εξωυπηρεσιακές κουβέντες έχεις καταλάβει με τι τύπο έχεις να κάνεις. Η συνήθης και πιο παραγωγική συνταγή, είναι να περιγράψεις ή να σχολιάσεις κάτι με χιούμορ και περιπαιχτική διάθεση. Από την πρώτη αντίδραση του συνδαιτυμόνα καταλαβαίνεις μέχρι που μπορείς να φθάσεις. Το συμπέρασμα είναι ένα. Όσο πιο ανοιχτό μυαλό είναι ο απέναντι τόσο πιο ανοιχτοί είναι οι δρόμοι της επικοινωνίας. Το γράφω αυτό μετά λόγου γνώσεως και αναφέρω το πιο πρόσφατο παράδειγμα.

^{...εξόχως γοητευτική η Τουλούζη, είτε μέρα,}

Τετάρτη βράδυ στην Τουλούζη, κάθομαι δίπλα στον πρόντακτ μάνατζερ του smart electric drive. Γερμανός γαλανομάτης, ψηλός, είχε κάνει πριν λίγες ώρες την παρουσίαση της τέταρτης γενιάς του ηλεκτρικού smart. Μίλησε εκτός χειρογράφων, με μεγάλη άνεση, ήξερε το αντικείμενο, ξεπέρασε εύκολα μια κουτή, ολίγον προβοκατόρικη ερώτηση και επαγγελματικά, στην δική μου κρίση, στάθηκε δίπλα στο άριστα.

Από το καλοκαίρι του 1999 και το φθινόπωρο του 2005 αντίστοιχα, είχε το ζευγάρι να κινηθεί προς την νότια Εύβοια. Την προηγούμενη Κυριακή, μέρα παγωμένη και αφιλόξενη, με βοριάδες και βροχές έπεσε η ιδέα, να κυλίσουμε μέχρι την Αμάρυνθο, ίσως και τα Στύρα.

Έτσι άνευ προγράμματος, χωρίς στόχο. Κίνηση λίγη στο εθνικό δίκτυο, ουρανός κλειστός από παντού, και μετά τη Χαλκίδα, υπό βροχή μέχρι την Ερέτρια, όπου λίγες μικρές γαλάζιες τρύπες στον ουράνιο θόλο έφερναν απρόσμενα κάποιες ασημένιες αχτίδες στη θάλασσα.

Με το πορθμείο που συνδέει την Ερέτρια με τον Ωρωπό κλειστό από τον Νοέμβριο, τα εξήντα περίπου χιλιόμετρα μέχρι τα Στύρα δεν ήταν και η καλύτερη πρόταση, κάτω από το βαρύ ουρανό, πάνω στην κατά τόπους βρεγμένη άσφαλτο. Έτσι, φτάνοντας στην Αμάρυνθο, πήραμε το δρόμο του γυρισμού.

Την αφορμή για όσα ακολουθούν, έδωσαν οι εικόνες από τις κλειστές εγκαταστάσεις τις Shelman στο Βασιλικό Χαλκίδας, της Neoset και ενός ακόμα, πέρα από τα «Holidays in Evia» και «Eretria Village», εγκαταλελειμμένου από καιρό ξενοδοχείου, πάνω στην παραλία της Ερέτριας του Delfis. Μια ακόμα όψη παρακμής, όπως διαμορφώνεται μετά από επτά μνημονιακά χρόνια.

Έχοντας έντονες τις ανθρώπινες αντιδράσεις από το πιθανό τέλος του Δ.Ο.Λ., που όπως όλοι απεύχομαι, έκανα μια πρόχειρη έρευνα για τα μεγάλα επιχειρηματικά σχήματα που γονάτισαν και έκλεισαν προσφάτως. Το αντικείμενο δεν είναι αν χρεοκόπησαν επειδή οι επιχειρηματίες ενθυλάκωσαν τα δάνεια, ή επειδή στραγγαλίστηκαν από τις τράπεζες, ή τους στρίμωξαν οι συνδικαλιστές ή η επόμενη γενιά εκρίθη ελλιπής, ή τους έπληξαν θολά κομματικά συμφέροντα ή κυβερνητικές εκδικητικότητες ή οτιδήποτε άλλο. Το αντικείμενο είναι το αποτέλεσμα και πόσοι εργαζόμενοι έχασαν το μεροκάματο.

Από τις αρχές Γενάρη του ’99 είχε αποφασιστεί να καλύψουμε το 47ο Safari rally. Καθώς προγραμματίζαμε τις κινήσεις μας, έρχεται η πληροφορία ότι καλός γνωστός μας, έχει κλειστή σχέση με τον Έλληνα πρέσβη στο Ναϊρόμπι. Τις επόμενες μέρες επικοινωνούμε με τον Γιώργο Κωστούλα, ο οποίος με τα διαπιστευτήρια που του δίνουμε, είναι από εξυπηρετικός έως εγκάρδιος.

Δεν μας αφήνει περιθώριο, ούτε για ξενοδοχείο να συζητήσουμε και μας καλεί να μας φιλοξενήσει στην πρεσβευτική κατοικία. Έτσι, όλα προμηνύονται ευοίωνα σε μια αποστολή που δεν ήταν ούτε συνηθισμένη ούτε συμβαίνει συχνά.

Μπαίνουμε στη διαδικασία των εμβολίων, κίτρινου πυρετού και μηνιγγίτιδας Α + C, χαπακωνόμαστε με τα δισκία πρόληψης ελονοσίας, διαβάζουμε τις οδηγίες για ταξιδιώτες σε χώρες που έχουν παρουσιαστεί κρούσματα χολέρας και αναχωρούμε για την …Σουηδία.

Εκείνη την χρονιά είχαμε προγραμματίσει να βρεθούμε στους πέντε πρώτους αγώνες του Παγκοσμίου Πρωταθλήματος Ράλυ. Είχαμε ήδη φωτογραφίσει το Monte, ακολουθούσε το Σουηδικό και στη συνέχεια το Safari, το Πορτογαλικό και το Καταλωνίας.

Πριν πετάξουμε, για Γκέτεμπορ, κάναμε μια ακόμα επαφή με τον πρέσβη, τις πολύ πρώτες μέρες του Φλεβάρη, για κάποια εκκρεμότητα και ήταν σαν να μιλούσαμε με έναν άλλον άνθρωπο. Η διαχυτικότητα των πρώτων επαφών είχε χαθεί και είχε αντικατασταθεί, από μια περίεργη, υπηρεσιακή συμπεριφορά.

Δεν έδωσα ιδιαίτερη σημασία, φύγαμε, αντιμετωπίσαμε θερμοκρασίες έως και μείον 16 βαθμούς, ήταν μια ακόμα ενδιαφέρουσα εμπειρία και όταν επιστρέψαμε στην Αθήνα, την Δευτέρα 15η Φεβρουαρίου, μετά από ένα σφικτό πρόγραμμα και αρκετά απομονωμένοι, στις λευκές εσχατιές της Σουηδίας, από το τι γινόταν μακριά μας, αρχίσαμε να μαθαίνουμε τι είχε συμβεί.

Αυτό ήταν το πρώτο όνομά της. Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί η δυτική πύλη της Αθήνας ονομαζόταν Καβάλας. Αργότερα μετονομάστηκε σε λεωφόρο Αθηνών. Οι πρώτες παραστάσεις μου από αυτήν έρχονται στη μέση της δεκαετίας του '60, κι ήταν σχετικά ευθυγραμμισμένες με την ευρύτερη εικόνα της πρωτεύουσας.

Από τότε, περίπου, κι αυτή η μαυρόασπρη εικόνα (πάνω), αλιευμένη στο διαδίκτυο, με φόντο την Ανατολή και τον Υμηττό. Ο δρόμος φυσικά χωρίς διαχωριστικό, με δυο λωρίδες κυκλοφορίας ανά κατεύθυνση, και τα όριά του, να χάνονται στις χωμάτινες όχθες. Οι χώροι περισσεύουν, τα οχήματα είναι λίγα, και στο βάθος ξεχωρίζει πάνω στο βράχο η Ακρόπολις των Αθηνών.

Αναφέρεται, ως φωτογραφία του Michael Ruetz. Η σύγκριση με την έγχρωμη εικόνα του σήμερα, μοιραία, έχει λίγα κοινά σημεία. Εκτεταμένοι ανεκμετάλλευτοι χώροι, φτηνή γη, που παρόλα αυτά, παρέμενε αζήτητη διότι οι ρυθμοί της οικονομίας ήταν χαμηλοί, καθώς και πολλά από αυτά, που αρκετοί αποφεύγουν να βλέπουν στην καθημερινότητά τους, συγκεντρωμένα εκεί. Όπως, μηχανουργεία, συνεργεία, βιοτεχνίες, βιομηχανίες, τουβλοποιείες. Χώροι κατασκευών.

Ελάχιστα κοινά στοιχεία υπάρχουν με τη σύγχρονη έγχρωμη εικόνα, η οποία φέρνει με τόσο χαρακτηριστικό τρόπο τις αντιθέσεις των δύο εποχών.

Στεκόταν ακίνητη στο αναπηρικό καροτσάκι. Η αίθουσα ήταν άδεια, κοιτούσε  ένα έκθεμα πολύ συγκεντρωμένη, αφοσιωμένη ολοκληρωτικά σε αυτό.  Μέσα στο ημίφως και στην απόλυτη ησυχία, η σκηνή ήταν κατανυκτική.

Με είχε εντυπωσιάσει και καταλάβαινα ότι ήταν μια εικόνα που δεν θα ξεχνούσα εύκολα. Ειδικά όταν γινόταν λόγος για μουσεία, και τον σεβασμό για εκθέματα που σε συγκινούν. Νοέμβριος του 1998 ήταν, στο μουσείο Χονκάν στο πάρκο Ουένο της Ιαπωνικής πρωτεύουσας. Εκεί όπου, ο Μίλτος έλεγε: «Η Απωνία έχει πρωτεύουσα το Κύο». Το καλό με τον  σχωρεμένο, ήταν ότι έφτασε μέχρι προεδρίας της Νού Δού. Το κακό με κάποιον από τους επόμενους πολιτικούς αρχηγούς, είναι ότι έγινε και πρόεδρος της Κυβέρνησης, όντας επιπέδου Μίλτου. Aν όχι χαμηλοτέρου.
Χαθήκαμε όμως. Έψαξα, βρήκα την εικόνα στο αρχείο, σλάιντ βέβαια, την ψηφιοιποίησα πρόχειρα, και ιδού.

^{Η άγνωστη γιαπωνέζα, κάτω δεξιά διακρίνονται τα πόδια της πάνω στο καροτσάκι, θαύμαζε μια σειρά από διαχωριστικά με εμφανή τα σημάδια μιας λεπτής τέχνης πάνω τους.}

Έτσι, όταν πέρασα το κατώφλι του μουσείου Ασιατικής Τέχνης στα παλιά ανάκτορα Αρχάγγελου Μιχαήλ και Αγίου Γεωργίου, στην πόλη της Κέρκυρας θυμήθηκα αυτή την εικόνα.  Τακτικός επισκέπτης στο νησί για περισσότερο από μισό αιώνα και δεν είχα αξιωθεί να το δω. Κάλλιο αργά, παρά ποτέ.

Στο σχολειό, μας είχαν διδάξει ότι στις Θερμοπύλες, έπεσαν όλοι. Σε μια πρωτοφανή επίδειξη ανδρείας και αδιαφορίας για το μοιραίο, που από ένα σημείο και μετά ήταν προδιαγεγραμμένο. Μαζί τους έπεσε και ο αρχηγός τους. Ο Βασιλιάς. Ο Λεωνίδας που πολέμησε σαν λιοντάρι ή καλύτερα σαν Λακεδαιμόνιος στην πρώτη γραμμή, στη λάσπη με τα αίματα και τα κομμένα μέλη. Καθόλου τυχαίο ότι ως  διδαχή και αιτιολογία της ήττας, έχουμε και την εμφάνιση της προδοσίας με την είσοδο στην ιστορική σκηνή του απαίσιου Εφιάλτη.

Λίγο αργότερα, μας δίδασκαν την περιπέτεια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, στα πέρατα της γης, μας έλεγαν πόσο γενναίος και πόσο αλληλέγγυος ήταν ο νεαρός αυτοκράτορας, ο ηγέτης της γης. Τότε στην έρημο, που του πήγαν το νερό να ξεδιψάσει και εκείνος το 'χυσε στην καυτή άμμο, διότι ούτε οι οπλίτες του δεν είχαν να πιούν.

Στις επόμενες χρονιές μας δίδαξαν το τέλος του Κωνσταντίνου του Παλαιολόγου. Έμεινε εκεί όρθιος να υπερασπίζεται έως τέλους την Βασιλεύουσα, το Θρόνο, την Ιδέα. Κι έπεσε από το λεπίδι του εχθρού. Παλικάρι αληθινό, πρώτος μεταξύ ίσων, πολεμιστής έως τέλους. Διότι τι να την έκαμε τη ζωή, αν δεν μπορούσε να υπερασπισθεί το λαό του;

Αυτά ακούγαμε, αυτή την ιδέα είχαμε περί της Βασιλείας και των Βασιλέων. Και στο παιδικό, του Δημοτικού, μυαλό μας, είχε καρφωθεί η εντύπωση ότι οι Βασιλιάδες ήταν υπέρτεροι. Αρχηγοί αληθινοί, ατρόμητοι, πολέμαρχοι, έτοιμοι να θυσιαστούν για το έθνος, το λαό, την ιστορία. Τώρα, για το γαλαζοαίματοι, δεν το χώραγε ούτε το παιδικό μυαλό. Το ξεπερνούσα σαν να μην το άκουγα. Ξέφευγε το παραμύθι.

Τούτα σκεφτόμουν, μπροστά στη θωριά του Μon Repos. Στην Κέρκυρα.

Σε μια από τις τελευταίες του ενέργειες ως πρόεδρος, ο Μπ. Ομπάμα επισκέφτηκε το Περλ Χάρμπορ μαζί με τον Ιάπωνα πρωθυπουργό Σίνζο Άμπε. Εκεί λοιπόν διημείφθησαν διάφορα όπως τα «ειλικρινή και αιώνια συλληπτήρια» του Ιάπωνα πρωθυπουργού, του πρώτου εν ενεργεία που επισκέφτηκε το νησί, καθώς επίσης και η δέσμευσή του, ότι η Ιαπωνία δε θα κηρύξει ποτέ ξανά πόλεμο.

Την ίδια στιγμή ο απερχόμενος πρόεδρος των Η.Π.Α. δήλωσε: «Οι καρποί της ειρήνης πάντα υπερνικούν τα λάφυρα του πολέμου». Η λέξη «συγνώμη» όμως δεν ακούστηκε όπως δεν είχε ακουστεί ούτε όταν ο Ομπάμα, είχε επισκεφτεί την Χιροσίμα.

Διότι είναι επικίνδυνες. Αυτή την απάντηση έδωσα στο αφελές ερώτημα που είχα διατυπώσει προ δεκαετιών: «Γιατί όπως γίνονται αγώνες αναβάσεων, να μην γίνονται κι' αγώνες καταβάσεων;». Διότι είναι επικίνδυνες, λοιπόν.

Αλλά, οι κατηφόρες είναι απαραίτητες και ιδιαίτερα δημοφιλείς, σε άλλες μορφές αγώνων, όπως στο αλπικό σκι, ή στο Bobsleigh. Όπως επίσης, αποτελούσαν τη λυδία λίθο σε αγώνες ράλυ. Η εκτίμηση ενός νικητή μιας αμιγώς κατηφορικής ειδικής, είναι συχνά μεγαλύτερη από τον νικητή του αγώνα.

Συχνά επίσης, οι κατηφόρες, έρχονται ως απαραίτητη συνθήκη, για τις διαδρομές οποιουδήποτε διαχειριστή, οποιασδήποτε εξουσίας. Κι όσο πιο σημαντική είναι η εξουσία τόσο πιο απαραίτητες γίνονται. Κι' όσο πιο απαραίτητες είναι, τόσο πιο κατηφορικές γίνονται. Κι όταν φθάνουμε χαμηλά, αρκετά χαμηλά, άλλες φορές το λέμε ψέμα, άλλες λαϊκισμό, άλλες απάτη κλπ.

Λένε επίσης, ότι μια κοινωνία που ξεφορτώνεται όλα τα ταραχοποιά της στοιχεία, οδεύει ταχέως προς τον κατήφορο.  Άντε, τώρα, να βρεις την άκρη, για τις κατηφόρες. Τι δηλαδή, είναι το ωραίο και τι το άσχημο περί αυτών. Ποιές να αποφεύγεις και ποιές να επιδιώκεις.