Ήρθαν στο προσκήνιο τυχαία, ταυτόχρονα και στο χρονικό πλαίσιο των τριών - τεσσάρων ημερών καταναλώθηκαν. Η πρώτη κατέφθασε ως μήνυμα - προτροπή του τύπου «δες το», το δεύτερο επισημάνθηκε στο τραπέζι πολυαγαπημένου προσώπου. Για την πρώτη χρειάστηκε μια υπέρβαση καθώς τα τελευταία 50τόσα χρόνια οι μόνες σειρές που είχα παρακολουθήσει ήταν ο «Άγνωστος πόλεμος» και μια γλυκόπικρη βρετανική με τον Ricky Gervais. Το δεύτερο το αγνοούσα, το θεώρησα ενδιαφέρον και το δανείστηκα.

Η πρώτη ήταν η τηλεοπτική μεταφορά μυθιστορήματος του Amor Towles, «A gentleman in Moscow», που κατά πως μας πληροφορούν ήταν και ευπώλητο. Γυρίστηκε σε οκτώ επεισόδια με όλη την τεχνολογία και την τέχνη που μπορεί να κάνει μια σειρά ελκυστική. Το δεύτερο ήταν ένα μυθιστόρημα που γράφτηκε το 1958 από τέσσερις συγγραφείς, σε δυο κύκλους και ο κάθε ένας ξεκινούσε από εκεί που ολοκλήρωνε ο πρώτος, χωρίς καμιά προσυνεννόηση. Και οι τέσσερις ήταν της γενιάς του ΄30: Η. Βενέζης, Μ. Καραγάτσης, Σ. Μυριβήλης, Α. Τερζάκης.

Την έκδοση συγκροτούν 16 και μια συνεντεύξεις με προσωπικότητες που ανήκαν στο χώρο της Αριστεράς. Κάποιοι έχουν εγκαταλείψει τα εγκόσμια, άλλοι μετατοπίστηκαν, άλλοι παρέμειναν σταθεροί. Είχαν δημοσιευτεί σε εφημερίδες και περιοδικά από τον Μάρτιο του 1977, έως τον Απρίλιο του 2008.

Η δημοσιογράφος έχει τον τρόπο να αναδεικνύει γεγονότα, να εκμαιεύει απόψεις, χωρίς να γίνεται επιθετική ή δηκτική, δίχως να κουράζει. Έτσι όσα λέγονται έχουν ενδιαφέρον, αναδεικνύουν τις συνθήκες της εποχής τους, αλλά και τα ιδεολογικά χάσματα που χώριζαν τις διάφορες τάσεις της Αριστεράς.

Ακολουθούν ενδεικτικά αποσπάσματα.

Ηλίας Ηλιού από τον Ιούνιο του 1977:

-Οι διαφορές μεταξύ ΕΔΑ και ΚΚΕ ποιες είναι;

-Αβυσσαλέες. Αυτοί είναι αγριάνθρωποι, δεν υπάρχει έδαφος συνεννόησης μαζί τους. Έκανα θυσίες, έλιωσα στα πόδια μου για να πραγματοποιηθεί η ενότητα στις εκλογές του ’74. Και μόλις έγινε αυτό, την άλλη μέρα άρχισαν να πολεμούν εμένα. «Δεν με ενδιαφέρει να βγάλουμε πολλούς βουλευτές, εμένα με ενδιαφέρει να κάνω καθαρό κόμμα», έλεγε ο Φλωράκης.

- Μιλάτε με τον κ. Φλωράκη;

-Μιλάμε. Ο Φλωράκης, η Μίνα η Γιάννου και ο Φαράκος είναι οι τρείς από τους πέντε βουλευτές του ΚΚΕ, που είναι συγχρόνως και μέλη του Πολιτικού Γραφείου. Αυτοί πάντοτε μου μιλάνε και πάντοτε δεν μιλάνε με τους Δρακόπουλο και Κύρκο. Οι δυο άλλοι, οι νεώτεροι βουλευτές του ΚΚΕ, ο Γόντικας και ο Κάππος, φυσικά εμένα μου μιλάνε πάντα, αλλά όταν δεν είναι οι τρεις μεγαλύτεροι παρόντες, μιλάνε και με τον Κύρκο και με τον Δρακόπουλο.

- Πιστεύετε ότι ο Ανδρέας μπορεί να κυβερνήσει κάποτε την Ελλάδα;

- Να σας πω, την Ελλάδα την κυβέρνησε ο Μαρκεζίνης, την Ελλάδα την κυβέρνησε ο Ντίνος ο Τσαλδάρης, γιατί να αποκλείσουμε ότι μπορεί να την κυβερνήσει και ο Ανδρέας.

Τέτοια εποχή ήταν πριν 46 έτη. Καλοκαιράκι του 1978. Ο Κώστας, φίλος και γειτονόπουλο, βρισκόταν στο δεύτερο έτος της Ιατρικής και στη ραστώνη του μεσημεριού αλλάζαμε λίγες κουβέντες. Στη βιβλιοθήκη του ξεχώρισα μια έκδοση με τίτλο «Ιατρική φυσιολογία», την ξεφύλλισα και ακολούθως ρώτησαν αν μπορούσα να την δανειστώ. Η απάντηση ήρθε αμακιργιάριστη και ευθεία με περίπου τα εξής λόγια: «Ευχαρίστως, αλλά δεν θα στο συνιστούσα, θα σε μπερδέψει περισσότερο από ότι θα σε φωτίσει». Ακολούθησα τη συμβουλή του.

Καλοκαιράκι του 2024 και το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα καθώς ξεκινούσα την ανάγνωση του πονήματος του Ρ.Α. ήταν εκείνη η απάντηση του Κώστα, ο οποίος ειρήσθω εν παρόδω, από ότι ακούω, έχει γίνει ένας πολύ καλός καρδιολόγος, μα και, το σημαντικότερο, ανθρώπινος θεραπευτής. Το σκέφτηκα διότι ήμουν βέβαιος ότι η αχανής σφαίρα της ιατρικής είναι ένα ακραία πολύπλοκο και συχνά απρόβλεπτο σύμπαν. Υπό αυτό το πρίσμα η ανάγνωση ενός βιβλίου που επιχειρεί μέσα από 422 σελίδες να προσφέρει όχι μόνον πληροφορίες και γνώσεις, αλλά και προτάσεις για μια ποιοτικότερη, πιο υγιή ζωή δεν θα ήταν εύκολη υπόθεση.

Ο συγγραφέας του, πέρα από απόφοιτος της ιατρικής σχολής του Στάνφορντ και γενικός χειρουργός στο Τζονς Χόπκινς, υπήρξε και παραμένει πολυσχιδής προσωπικότητα με πολλές δραστηριότητες, σημαντικές ανατροπές στη ζωή του και χωρίς αμφιβολία με έναν πολύ πλούσιο σε παραστάσεις και εμπειρίες βίο. Ίσως κάποιοι αναγνώστες παρατηρήσουν στοιχεία αυτοπροβολής, αλλά αν αυτό ισχύει και λογίζεται ως μειονέκτημα, υπάρχει μια φοβερή εξομολόγηση στο δέκατο έβδομο και τελευταίο κεφάλαιο η οποία έρχεται και καλύπτει, σβήνει όποια φιλαυτία. Επιπλέον, ας μην λησμονηθεί ότι είναι ένας Αμερικανός και στην άλλη άκρη του Ατλαντικο, το φαίνεσθαι φαντάζει πιο ισχυρό.

Με υπότιτλο «ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον» ο πολυμαθέστατος, πολυγραφότατος, διακεκριμένος ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Μανιτόμπα μας προσφέρει έναν ορμητικό ποταμό από πληροφορίες και αναρίθμητα συμπεράσματα βασισμένα σε ισχυρά δομημένες σκέψεις.

Τελειώνοντας την ανάγνωση τρία πράγματα είναι βέβαια. 1. Έχεις λησμονήσει το άπειρο πλήθος αριθμών και υπολογισμών που έχει παραθέσει. 2. Δεν έχεις κατορθώσει ακόμα να αποφανθείς αν το τελικό μήνυμα είναι αισιόδοξο ή απαισιόδοξο. 3. Μολαταύτα είσαι βαθιά γοητευμένος από το περιεχόμενο.

Ο Vaclav Smil Γεννήθηκε στην Τσεχία την εποχή που βρισκόταν υπό Γερμανική κατοχή. Σπούδασε προ και μεταπτυχιακά στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην πατρίδα του, εγκατέλειψε τη χώρα του λίγο πριν κλείσουν τα σύνορα λέγοντας: «δεν ήταν και μικρή θυσία», πέρασε στην Αμερική και πήρε στο διδακτορικό του στη Γεωγραφία από το Πανεπιστήμιο της Πεσνυλβάνια.

Αποδέχτηκε άμεσα την πρόταση από το Πανεπιστήμιο της Μανιτόμπα στον Καναδά όπου παρέμεινε επί δεκαετίες. Το «πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» είναι το τεσσαρακοστό και όχι τελευταίο του βιβλίο. Και σε τι ακριβώς αναφέρεται τούτο τα βιβλίο; Αν ο γενικότερος στόχος της ανθρωπότητας είναι να ζήσει σε συνθήκες ευημερίας, τότε υπάρχουν πάρα πολλά πράγματα που πρέπει να αλλάξουν. Προκειμένου να τα αλλάξουμε όμως, οφείλουμε εν αρχή να αντιληφθούμε σε απόλυτο βαθμό πως λειτουργούν. Αυτό επιδιώκει η έκδοση. Την παράθεση στοιχείων, την λεπτομερή εξήγηση των δραστηριοτήτων στην απόπειρα ακριβέστερης αντίληψης, σε ένα περιβάλλον πολύ σύνθετο.

Με υπότιτλο «Μια ξεχασμένη υπόθεση», ο Σ.Λ. επανέρχεται στην μαζικότερη αντιστασιακή δράση κατά τη διάρκεια επταετίας, επανατοποθετείται, φωτίζει την υπόθεση τόσο με τις προσωπικές του εμπειρίες όσο και με εμπεριστατωμένες απόψεις για ότι συνέβη, αλλά και ότι δεν έτυχε αναγνωρίσεως εκείνο το τριήμερο.

Επανατοποθετείται, διότι το 1977 είχε εκδοθεί δίτομο έργο του, που ήταν χρονικά το πρώτο που κυκλοφόρησε σαν πολιτική κατάθεση για το φοιτητικό κίνημα κατά της δικτατορίας και ειδικότερα για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Στα 20 του χρόνια, τον Νοέμβριο του ’73, ο συγγραφέας, φοιτητής τότε στη Φυσικομαθηματική σχολή του Καποδιστριακού, είχε ενεργό, ρόλο, καθότι μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής στην εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Το περιεχόμενο της έκδοσης στο σύνολό δεν είναι εύκολο να γίνει θελκτικό για όσους δεν έζησαν τα γεγονότα ή δεν έχουν την επιθυμία να σκύψουν με επιμέλεια στο παρελθόν. Τούτο σε τίποτα δεν σημαίνει ότι δεν είμαι σημαντική αν όχι απαραίτητη κατάθεση, και τούτο διότι μας προσφέρει μια αναλυτική περιγραφή των συνθηκών που διαμόρφωσαν το φοιτητικό κίνημα, με αντίστοιχη επιχειρηματολογία αποφεύγοντας, όπως ο ίδιος σημειώνει, την ξύλινη γλώσσα.

Έτσι, καταθέτει λεπτομερείς περιγραφές, σκιαγραφεί τις δράσεις και τους πρωταγωνιστές της καταλήγοντας στα συμπεράσματά του. Κυριότερα των οποίων είναι τα εξής:

Με υπότιτλο ναυάγιο, ανταρσία, φόνος, ο Αμερικανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Ντέιβιντ Γκραν, μας παραδίδει μια ιστορία που αξίζει πέρα ως πέρα τον χαρακτηρισμό απίστευτη. Ο συγγραφέας δαπάνησε χρόνια στην μελέτη των στοιχείων, βυθίστηκε σε πολλά και σπάνια αρχεία, επισκέφτηκε τις εσχατιές της γης, συνομίλησε με ειδικούς πάνω σε διάφορα θέματα, διάβασε αναρίθμητες αναφορές και επιστολές ισχυροποιώντας έτσι σε ύψιστο βαθμό το αποτέλεσμα της εργασίας του. Όλα τούτα τα τύλιξε με ένα λιτό λόγο, και μια καθηλωτική αφήγηση που είναι απίθανο να μην έλξουν το ενδιαφέρον ακόμα και του πιο ιδιότροπου αναγνώστη.

Το πιο σπουδαίο μήνυμα του βιβλίου όμως, πέρα από τις αναλυτικές περιγραφές μιας ναυτικής εποποιίας που κατέληξε σε παταγώδη αποτυχία και τον χαμό χιλιάδων ψυχών, είναι μια ακριβής αντίληψη για το πώς λειτουργούσαν τα συμφέροντα που κυριαρχούσαν στον κόσμο, ο κυριολεκτικά ληστρικός, καταστροφικός τρόπος που συμπεριφέρθηκαν τα ευρωπαϊκά κράτη στις Αμερικανικές κτήσεις, αλλά και η μέθοδος στρατολόγησης και πειθούς των πολιτών να εκτελέσουν τις φιλοδοξίες των κυβερνήσεών τους.

Εν ολίγοις, βρισκόμαστε στoν 18^ο αιώνα, που χαρακτηρίζεται από τον αποικιοκρατικό ανταγωνισμό. Στόλοι ναυπηγούνται από τις ευρωπαϊκές χώρες και αποστέλλονται χιλιάδες μίλια μακριά προκειμένου να εκμεταλλευτούν τον πλούτο άλλων ηπείρων. Μαίνεται, ως προς τούτο, ο πόλεμος ανάμεσα στην Ισπανία και την Μ. Βρετανία.

Δεν είναι η πρώτη φορά, και δεν θα είναι ούτε η τελευταία, που μας απασχολεί ο Giles Milton. Μας είχε γοητεύσει με το «Paradise lost, Smyrna 1922, The Destruction of Islam’s city of Tolerance».

Τίτλος στην Ελληνική έκδοση: «Χαμένος παράδεισος. Σμύρνη 1922. Η καταστροφή της μητρόπολης του Ελληνισμού». Εκεί ξεδίπλωσε το ταλέντο του πάνω σε ένα θέμα που για τον Ελληνισμό αποτελεί μια χαίνουσα πληγή, για την οποία δεν προβλέπεται γιατριά.

Ο Βρετανός ιστορικός και συγγραφέας επανέρχεται εδώ, με το πόνημά του Fascinating Footnotes from History που πρωτοεκδόθηκε το 2015 στην Μ. Βρετανία και δυο χρόνια αργότερα στην Ελλάδα με τίτλο «Συναρπαστικά παραλειπόμενα της Ιστορίας». Καθόλου τυχαίο ότι τον Αύγουστο του 2022 κυκλοφόρησε, στον τόπο μας, η έκτη ανατύπωση.

Τα βιβλία του Milton, ο οποίος χθες έκλεισε το 58^ο έτος της ζωή του, είναι ευπώλητα σε όλο τον κόσμο καθώς έχουν εκδοθεί σε είκοσι πέντε γλώσσες, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν πουληθεί περισσότερο από ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Η δουλειά του επικεντρώνεται σε λιγότερο γνωστά γεγονότα, εξιστορώντας τις ζωές, τις δραστηριότητες εξαιρετικών, σπάνιων ανθρώπων καθώς και τα κατορθώματά τους με δελεαστικές λεπτομέρειες.

Κατέφθασεν ως δώρο, ευγενική χειρονομία λεπτής θείας, αλλά μόλις προ ημερών αξιώθηκα να ασχοληθώ μαζί του, με βαριά καρδιά εν αρχή είναι η αλήθεια. Λίγη ώρα αργότερα όμως που ολοκλήρωσα την ανάγνωση, η ίδια καρδιά ήταν γεμάτη ευωχία. Ήταν τόσο αναπάντεχο το θέμα, τόσο εκλεπτυσμένη η περιγραφή του και τόσο απαλή η περίτεχνη προσέγγιση που το ανάγνωσμα έγινε επικίνδυνα γοητευτικό.

Λίγα στοιχεία έχουν περισωθεί για τον συγγραφέα ο οποίος γεννήθηκε το 1875 στην Σαζάλτζα της Νίγδης, περιοχή της Καππαδοκίας στην Μικρά Ασία. Αργότερα ήταν δάσκαλος στην Πόλη. Όπως σημειώνεται στην έκδοση, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το 1949 βρισκόταν στα Χανιά από όπου μέσω Αθηνών έφθασε στην Καβάλα. Λίγες δεκαετίες αργότερα, το 1977, ο Αργύρης Μπακιρτζής βρίσκει τυχαία σε μια κατεδάφιση, σε συνοικία της Καβάλας, ένα πακέτο με χειρόγραφα του Μηνά Χριστόπουλου, τα οποία φτάνουν στον Θανάση Νέτα. Ο Νέτας τα φωτοτυπεί και τα παραδίδει στον Ακύλλα Μήλα.

Στα τέλη του θέρους αναγνώστηκε, τότε που από την μια επιθυμείς να απομακρυνθεί η θέρμη της εποχής αλλά από την άλλη δεν θες που μικραίνουν οι μέρες και κάπως έτσι κύλησε και η ανάγνωση, ανάμεσα σε κάπως συγκρουόμενα συναισθήματα. Παίζει κάποιο ρόλο η εποχή, καθώς τμήματα διαβάστηκαν παρά θίν’ αλός και άλλα οίκαδε. Για κάποιον δε, που άντεξε μόλις ένα εξάμηνο σε ανώτερη του κράτους σχολή, αυτές οι συνθήκες ανάγνωσης αποκτούν επιπρόσθετη σημασία.

Συνεπώς, ο αναγνώστης περί ου ο λόγος, βαρύνεται με το μειονέκτημα της μικρής εμπειρίας από την λειτουργία των Α.Ε.Ι., αλλά ταυτόχρονα διατηρεί το πλεονέκτημα της αντικειμενικότερης κρίσης καθότι υπήρξε περισσότερο παρατηρητής και λιγότερο συμμετέχων.

Είναι πολύ δύσκολο αν όχι αδύνατον να αμφισβητηθούν κάποιες σταθερές, από τις αφηγήσεις του συγγραφέα, όπως τουλάχιστον προβάλλονται από τον ίδιο. Έσκυψε με επιμέλεια στις σπουδές του, έδειξε ευαισθησία σε φοιτητικά, αργότερα σε κοινωνικά και πολιτικά θέματα, επέδειξε αφοσίωση στο ακαδημαϊκό του έργο καθώς και ακατάβλητη εργατικότητα.

Όλα αυτά είναι εν δυνάμει πολύ ισχυρές ιδιότητες για μια πετυχημένη καριέρα, αλλά στο μονίμως δοκιμαζόμενο και ταραγμένο τόπο μας τα πράγματα είναι αρκούντως περίπλοκα.

Όχι ότι ο Γ.Θ.Μαυρογορδάτος δεν έχει αναγνωρισμένα ξεχωριστή  πορεία, αλλά οι εμπειρίες του μας αφηγούνται τις εξωθεσμικές συνθήκες που συνάντησε, για να τεθεί διακριτικά.

Χρήσιμη η καταγραφή του καθώς διαφαίνεται ότι οι ολοένα προστιθέμενες αρνητικές εμπειρίες διαπλάθουν τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά του, δίνοντας τη θέση του «απέναντι» σε αυτό που βιώνει στις αίθουσες των Α.Ε.Ι., ενώ προσπαθεί να παραμείνει πιστός σε αυτό που θεωρεί ως σωστό μοντέλο ακαδημαϊκού. Πράγμα εκ των συνθηκών δύσκολο.